THE LEDGE

the ledge files
the ledge - nl - uk

the ledge - flash versie*

*

Nederlands

TERUG NAAR HUIS — NATASHA RADOJCIC Een dikke boerenvrouw – een zeldzame verschijning in oorlogstijd – trapte met haar plompe been tegen een krat vol witte hoentjes en siste om te voorkomen dat ze tegen elkaar kropen en zichzelf daardoor beroofden van de verkoeling door de weinige frisse lucht die er was. Bij elke trap tegen de kist trok er een ontzagwekkende rilling door haar kolossale boezem, waar een grote gouden ketting verzwolgen werd in de kloof tussen haar roodverbrande borsten. De doodsbange beesten zaten op een kluitje en weken met hun rode kammen en hun lange witte halzen zo ver mogelijk terug voor dat schoppende been. Tegen het eind van de volgende dag zouden de mensen in de stad allemaal een lekkere vette kip hebben uitgezocht voor het suikerfeest. Dan werden de uitverkoren koppen van de romp gescheiden door het kromme lemmet van een chakija. De gele pupillen van de kippen dobberden wezenloos in een cirkel van ruwe rode huid. De kip, had Halid wel eens ergens gelezen, stamde direct af van de dinosaurus. Nakomelingen van geduchte krijgers dus, net als hijzelf; en net als hijzelf hadden ze geen greintje moed meer in hun lijf. Het was te warm voor begin oktober, en hij zat al drie uur te zweten in zijn wollen coltrui, in de bus vanaf het station van Split, waar hij uit Sarajevo was aangekomen en waar hij op het station had geslapen op een houten bank, met zijn koffer als kussen.
1.

TERUG NAAR HUIS — NATASHA RADOJCIC Hij had al twee weken niet gedoucht en wilde daarom zijn trui niet uittrekken. Niet alleen vanwege zijn geur, maar ook omdat hij er geen hemd onder droeg en zijn verse litteken de andere buspassagiers misschien in verlegenheid zou brengen. Een blik op zijn gevleugelde medepassagiers in hun kooi schonk hem nog enige troost: Nou ja, ik heb tenminste geen dik pak veren, dacht hij. ‘Ik hoorde je tegen de chauffeur zeggen dat je uit de oorlog komt,’ zei de jonge man naast hem. ‘Hoe is het in Sarajevo?’ ‘Vroeger was het een grote stad.’ Halid hoopte dat zijn antwoord de nieuwsgierigheid van de man zou bevredigen en hem het zwijgen zou opleggen. ‘Nu is het een verbrande stad.’ ‘Ik ga erheen. Volgende maand gaan de vakscholen weer open. Over twee jaar ben ik gediplomeerd elektricien.’ ‘Gefeliciteerd.’ Ze waren bijna bij Halids dorp. Straks kon hij uitstappen. Nog even strak voor zich uitkijken en hij was van die man verlost; hij veinsde hevige interesse in het uitzicht. De vertrouwde bochten van de smalle tweebaansweg kronkelden door het Dinara-gebergte. De dichte bossen op de berghellingen vormden de scheidslijn tussen de rakija drinkende rouwdouwers in de bergen en de brave kustbewoners.
2.

TERUG NAAR HUIS — NATASHA RADOJCIC Aan de linkerzijde van de weg lag een leeg kanaal, een van de vele mislukte projecten uit de communistische tijd. Het was eind jaren zeventig aangelegd om water aan te voeren, na een tien jaar lange droogte die tot een reeks misoogsten had geleid. De plaatselijke communistische politicus, die zichzelf afficheerde als ‘een jongen van de droge grond’, vatte het plan op om dwars door de akkers die langs de weg lagen een kanaal te graven. Bijna iedereen in de streek leefde van het land en was door de langdurige droogte aan de bedelstaf geraakt. De jonge mannen, Halid incluis, meldden zich dan ook vrijwillig om te helpen graven. Zo waren ze verlost van school en konden ze twee maanden lang de kost verdienen. Het rampzalige project resulteerde in een aantal ongehoorde blunders. Het ergste was nog wel dat de overheid besloot ‘uit veiligheidsoverwegingen’ de grond rondom het kanaal te onteigenen. Toen er dan eindelijk water beschikbaar kwam en een einde maakte aan de droogte, hadden de meeste mensen nauwelijks nog landbouwgrond over, en konden ze niet bij het water komen. Halid vroeg zich af aan wie de akkers en de lege weiden toebehoorden nu de oorlog voorbij was. De communisten waren niet meer aan de macht en de herverdeling van grond was begonnen.
3.

TERUG NAAR HUIS — NATASHA RADOJCIC Hij vroeg zich af of het vee van zijn familie de oorlog had overleefd. Na vijf jaar waarin al het zware werk op de zwakke schouders van zijn moeder was terechtgekomen, kon hij weinig meer verwachten. Moeder. Hij had haar in geen maanden gebeld. Een eigen telefoon hadden ze nooit kunnen betalen, en hij vond het gênant om de buren te bellen en aan de lijn te blijven terwijl iemand haar ging halen. Die schat van een moeder: elke maand schreef ze een brief. Aanvankelijk had hij die gretig opengescheurd, maar haar brieven maakten er alleen maar melding van dat deze of gene gestorven was. Nooit klaagde ze over haar eigen trieste lot. En niet omdat ze niks te klagen had, dat kon je aan het gekriebel en de doorhalingen wel aflezen. Haar beverige handschrift wees op een groot verdriet. Na vijf maanden las hij ze niet meer. De rest van de achtenveertig brieven lag in een mooi stapeltje onder in zijn koffer, met een lint eromheen dat hij altijd waste als er weer een nieuwe brief bij kwam. De buschauffeur wilde per se nog voor het vallen van de avond zijn eindhalte bereiken en gunde Halid amper de tijd om uit te stappen. Het wemelde nog van de opstandige Servische sluipschutters, vooral langs de desolate bergwegen, waar het Bosnische leger niet patrouilleerde.
4.

TERUG NAAR HUIS — NATASHA RADOJCIC Bij hun beruchte ‘controleposten’ werd je vaak beroofd. ‘Sterkte, held,’ riep de chauffeur terwijl hij optrok en Halid achterliet in een wolk van stof. Halid sloeg zijn hielen tegen elkaar om zijn laarzen af te kloppen, liet zijn koffer op de grond vallen en opende en sloot zijn vuist een paar maal achter elkaar om het bloed in zijn vingers terug te pompen. Volgens de regimentsarts was dat de beste therapie. Het was al drie maanden geleden dat de kogel uit zijn schouder was gehaald, maar soms was de pijn nog net zo hevig als op de dag dat hij was neergeschoten. Hij ging op zijn koffer zitten en gooide zijn trui op de weg. De duisternis viel snel en bracht een verkoelend briesje. Hij hief zijn armen om zijn oksels wat lucht te geven. Het midden van de weg was opengehaald, waarschijnlijk door een legertruck of misschien zelfs een tank. Maar de eikeltjes die her en der op het wegdek lagen, waren ongeschonden. Halid schatte dat hier de afgelopen twee weken niet gevochten was. Met zijn goede hand raapte hij een handvol kiezels op. Er zaten barsten in, van water dat was uitgezet toen het bevroor. Die kiezels lagen hier al een tijdje, misschien al twee winters. Misschien had hij wel op een van deze steentjes getrapt toen hij vier jaar geleden was vertrokken.
5.

TERUG NAAR HUIS — NATASHA RADOJCIC Die gedachte verontrustte hem, en hij liet de kiezels uit zijn hand rollen. Hij was hier niet klaar voor. Hij was niet van plan geweest om terug te keren. Hij was niet van plan geweest om hier te zitten, niet nu al. De dokter had gezegd dat hij nog drie maanden moest revalideren voor hij naar huis kon. En hij was van plan geweest om na de revalidatie in Sarajevo te blijven, bij een van zijn maten uit het moslimleger. De christenvrouw van die man had hem verlaten en was met haar kinderen teruggekeerd naar haar vader in Servië. Maar de ziekenwagens voerden meer gewonden aan dan het ziekenhuis kon verwerken, zodat hem werd gevraagd een bed vrij te maken. Op zijn protesten werd laconiek gereageerd. ‘Gut, een schotwond,’ zei de verpleegster. ‘Wie heeft dat niet?’ Zonder haar ogen op te slaan van de lijst met nieuwe slachtoffers reikte ze hem zijn koffer aan. De eerste dagen sliep hij in een leegstaand gebouw en hield zich schuil voor de militaire politie, die de ronddolende soldaten oppakte en ze op de trein naar huis zette. ’s Nachts belde hij een paar maal aan bij zijn vriend, maar er werd niet opengedaan. Hij probeerde als schoonmaker werk te vinden bij winkeliers. Vanwege zijn uniform moesten ze eerst lachen als hij daarom vroeg, maar zodra ze beseften dat hij het meende, vroegen ze naar zijn papieren: ze mochten alleen mensen uit de stad zelf aannemen.
6.

TERUG NAAR HUIS — NATASHA RADOJCIC Uiteindelijk werden bij alle leegstaande gebouwen soldaten geposteerd, zodat hij zich nergens meer kon verschuilen. Hij kon alleen nog terug naar huis, zo’n beetje de laatste plaats ter wereld waar hij heen wou.
7.

The Ledge
Redactie: Stacey Knecht, info@the-ledge.com
Dank aan: De digitale pioniers en
Het Prins Bernhard Cultuurfonds
Ontwerp: Maurits de Bruijn